BlauwBloed--overlayTop BlauwBloed--overlayBottom BlauwBloed--overlayHeader BlauwBloed--overlayLeft BlauwBloed--overlayOrange Icon--npo Icon--EO Icon--tag Icon--search Icon--menu Icon--close Icon--image Icon--photo Icon--audio Icon--video Icon--play Icon--instagram whatsapp instagram-with-circle Icon--mail twitter twitter-with-circle facebook facebook-with-circle Icon--rss clock

Een goed woordje van de koning

Koning Willem-Alexander heeft zich hoogstpersoonlijk ingespannen om de Nederlander Ang Kiem Soei te redden van het vuurpeloton – een poging die, zoals bekend, niets heeft uitgehaald. Soms lukt het een vorst wél om concreet invloed uit te oefenen op de straf van een van zijn onderdanen.

Een koning die, gevraagd of ongevraagd, zijn volle gewicht in de schaal legt om een landgenoot in doodsnood te hulp te schieten. Misschien niet meer dan een soort morele plicht, een symbool – maar wel een krachtig symbool. Wat de smeekbeden van familie, de mensenrechtenactivisten, de ministers van Buitenlandse Zaken en de ambassadeurs niet kunnen bewerkstelligen zou een koning misschien wél kunnen bereiken. Een logische redenering, ware het niet dat de betreffende regering er dus meestal allerminst gevoelig voor is, zoals ook in het geval van Soei is gebleken.

Gezondheidstoestand

Gratie – vermindering of kwijtschelding van straf – is doorgaans van een andere orde, maar de overeenkomst is duidelijk: de vorst wendt zijn of haar invloed aan als een ultieme actie om iemand letterlijk genade te bewijzen. Kennelijk betreft het een gebruik dat inherent is aan een monarchie.

Gratie wordt alleen verleend als het, zo omschrijft het ministerie van Justitie, ‘bijdraagt aan een rechtvaardige, menselijke en doelmatige uitvoering van de straf.’  Aan de straf zelf worden dan ook bepaalde eisen gesteld: de straf moet onherroepelijk zijn en de beroepsmogelijkheden moeten uitgeput zijn. Er moet verder sprake zijn van nieuwe feiten of omstandigheden die de rechter niet heeft meegenomen of kunnen meenemen – bekend voorbeeld is een verslechterde gezondheidstoestand van de veroordeelde.

Het is alleen de koning die gratie verleent, maar wel na advies van de rechter en de minister van Veiligheid en Justitie. Justitie neemt dus in feite het besluit tot gratieverlening; de koning(in) is hier slechts uit hoofde van zijn of haar functie bij betrokken.

Overigens is het aantal gratieverzoeken en –verleningen de laatste jaren drastisch gedaald. In 2005 werd er nog ruim 1000 keer gratie verleend, in 2012 was dat nog maar 449 keer. De afname heeft alles te maken met de wijziging van de gratiewet in 2003, waarmee het minder makkelijk werd gemaakt om zomaar een gratieverzoek in te dienen.

In Nederland werd voor het laatst in 2009 gratie verleend aan een gevangene. Na een advies van de rechtbank en het OM verleende toenmalig Koningin Beatrix gratie aan een terminaal zieke man van 50, die voor een dubbele moord tot levenslang was veroordeeld. Het is overigens gebruikelijk dat een levenslang gestrafte die terminaal ziek is, buiten de gevangenis overlijdt

Onrust

Soms leidt gratie tot onrust in de samenleving. In 2013 verleende de Marokkaanse koning, Mohammed VI, ter gelegenheid van zijn ambtsjubileum gratie aan enkele tientallen Spanjaarden die in een Marokkaanse gevangenis hun straf uitzaten. (Een verband tussen dit gebaar en een staatsbezoek van de Spaanse koning aan Marokko, kort daarvoor, is snel gelegd). Wat de Marokkaanse koning op dat moment kennelijk niet wist, was dat zich onder de vrijgelatenen een beruchte kinderverkrachter bevond. Als hij dat wel geweten had, zo liet het paleis haastig weten, zou hij deze man natuurlijk nooit hebben laten gaan. Terugdraaien van de beslissing was onmogelijk; de pedoseksueel was al in Spanje en dat land levert de eigen onderdanen niet uit.

 In hetzelfde jaar ontstond er ook bij onze zuiderburen gedoe over het honoreren van gratieverzoeken. De nieuwe koning, Filip, verleende in een paar maanden tijd 11 keer gratie, onder meer voor enkele zware verkeersovertredingen. De koning zou hiermee een verkeerd signaal afgeven – en daarmee de pogingen om het verkeer veiliger te maken, doorkruisen. Het paleis liet weten dat de koning wel degelijk begaan was met slachtoffers van verkeersdelicten; hij had daar meermalen blijk van gegeven. Ook dit voorbeeld toont aan dat het verlenen van gratie niet buiten de koning om gaat, maar dat hij daarbij geen beslissende rol speelt.

 Lages

Een halve eeuw geleden lag dat in Nederland nog anders. De persoonlijke overtuiging en opstelling van een vorst speelden wel degelijk een doorslaggevende rol. Koningin Juliana was mordicus tegen de doodstraf en kwam met dat standpunt, relatief kort na de oorlog, in aanvaring met het ministerie van Justitie, Mulderije (die het hele kabinet achter zich had staan). Ook de Nederlandse bevolking kende weinig consideratie met oorlogsmisdadigers.

Juliana gaf geen krimp en weigerde het gratieverzoek van de ter dood veroordeelde Willy Lages, die hoofd van de SS in Amsterdam was geweest, naast zich neer te leggen. Mulderijes opvolger, minister Donker, ging knarsetandend overstag: gratie voor Lages.

 

Meer over

Dit artikel zit in de dossiers: