Koningin Elizabeth en de dekolonisatie van het Britse wereldrijk
Historie
Leestijd: 4 minDoor Arie Benschop
Historie
Leestijd: 4 minDoor Arie Benschop
Deze week zou koningin Elizabeth 100 jaar zijn geworden. Tijdens haar lange regeerperiode, van 1952 tot 2022, viel het eens zo grote Britse Rijk langzaam uit elkaar. Welke rol speelde zij als staatshoofd van dit wereldrijk in deze periode?
Hoe anders was de situatie van het Britse Rijk tijdens de regeerperiode van haar voorouder, koningin Victoria. Naar deze vorstin is een tijdperk in de geschiedenis vernoemd, en onder haar bewind groeide het rijk uit tot een belangrijke mogendheid. In de jaren die volgden zou het uitgroeien tot een van de grootste wereldrijken uit de geschiedenis.
Tekst gaat hieronder verder.
Toen Elizabeth in 1952 koningin werd, was de situatie al veranderd. Waar het Britse Rijk vlak na de Eerste Wereldoorlog ongeveer een kwart van het landoppervlak van de aarde besloeg, was dat inmiddels een stuk minder. Zo was Brits-Indië, een van de belangrijkste kolonies van Groot-Brittannië, al onafhankelijk geworden in 1947. Het land splitste op in India en Pakistan vóór Elizabeths aantreden. In Ierland waren ze al sinds 1922 bezig met zich afscheiden van het Britse Gemenebest. In 1937 kreeg Ierland een nieuwe grondwet en in 1949 riep het land zich uit tot een republiek. Elizabeth had bij deze dekolonisaties weinig directe invloed, omdat het uiteenvallen al was begonnen voordat ze koningin werd.
Lees verder onder de foto.
Vlak voor en tijdens de jaren zestig werden in minder dan tien jaar tijd Ghana (1957), Nigeria (1960), Kenia (1963) en nog veel meer Afrikaanse landen onafhankelijk. Dat werkte aanstekelijk voor andere landen die dat ook wilden. Al speelden er natuurlijk meer factoren mee. Het rijk werd kleiner en kleiner, en veel voormalige Britse koloniën verenigden zich na hun onafhankelijkheid in het Gemenebest van Naties (ook bekend als het Commonwealth). Goed om te weten: het Commonwealth bestond al voor de jaren zestig en niet alle voormalige koloniën traden toe of bleven lid. Elk jaar in het voorjaar wordt het Gemenebest gevierd tijdens Commonwealth Day. Leden van de koninklijke familie nemen elk jaar deel aan de viering.
Lees verder onder de foto.
Elizabeth was tijdens haar regeerperiode hoofd van het Gemenebest, een vooral symbolische functie die niet automatisch erfelijk is. In die zin speelde ze een rol in het bijeenhouden van deze groep landen. Van de toen 56 landen in het Gemenebest, waren er 15 waarin de Britse monarch staatshoofd is. Daardoor was Elizabeth bijvoorbeeld ook koningin van Australië en Canada, en van nog meer landen binnen het Gemenebest.
In het Verenigd Koninkrijk is de monarch een constitutioneel staatshoofd. In de praktijk wordt beleid gemaakt door de regering (ministers, met de premier) en door het parlement. Als staatshoofd moest Elizabeth dus neutraal zijn en kon ze geen beleid bepalen. Wel sprak ze wekelijks één op één met de premier van het Verenigd Koninkrijk en stond het haar vrij om de premier en ministers van advies te dienen. Deze gesprekken waren vertrouwelijk, waardoor we niet weten in hoeverre Elizabeth invloed uitoefende op besluiten, bijvoorbeeld rond de onafhankelijkheid van verschillende landen.
Lees verder onder de foto.
Elizabeth had dus weinig invloed op de landen die onafhankelijk werden. Daarmee had ze ook weinig invloed op het uiteenvallen van het Britse Rijk. Wat ze wél kon inzetten, was haar soft power: de invloed die ze had als persoon en als symbool van het Verenigd Koninkrijk. Een goed voorbeeld daarvan is haar bezoek aan Ghana in 1961, ze droeg via symbolische diplomatie bij aan het versterken van de band met Ghana en het Commonwealth.
Lees verder onder de foto.
In de tijd dat Elizabeth Ghana bezocht, was het land enkele jaren eerder onafhankelijk geworden. De Koude Oorlog speelde mee en Ghana onder president Nkrumah zocht toenadering tot onder meer de Sovjet-Unie, wat in het Westen zorgen opriep over de koers van het land. Met haar bezoek onderstreepte Elizabeth het belang van Ghana binnen het Gemenebest. Het bezoek kreeg extra symbolische betekenis door het moment waarop ze met Nkrumah danste en zo haar persoonlijke charme inzette. Diverse media noemden dat bezoek (en die dans) een gamechanger die de band met het Gemenebest versterkte.
Inmiddels is koning Charles Hoofd van het Gemenebest – in 2018 werd hij al als opvolger aangewezen – en staatshoofd van verschillende landen buiten het Verenigd Koninkrijk, zoals Australië en Canada. Al heeft koning Charles een heel andere relatie met de landen van het Gemenebest dan zijn moeder had in de eerste jaren van haar regeerperiode, toen veel landen juist onafhankelijk wilden onafhankelijk worden van het Britse koloniale bestuur.
Wat zou jij posten als je voor een dag het Instagram-account van de koning zou overnemen of wat zou je als eerste doen als je wakker wordt in een paleis? Laat je fantasie de vrije loop met deze vragen en ga in gesprek over de Oranjes en koninklijke kwesties.
Beeld: ANP
